Có lần khách gọi tôi lúc 11 giờ đêm, giọng hốt hoảng: “Anh ơi sét đánh gần nhà, tivi em đang cắm điện có sao không?”. Câu hỏi có nên rút phích cắm tivi khi trời mưa giông sấm sét không thực ra tôi nghe gần như mỗi mùa mưa, và câu trả lời ngắn gọn là: nên, nhưng vấn đề không nằm ở cái phích cắm điện như nhiều người tưởng.
Phần lớn người dùng nghĩ nguy hiểm đến từ đường dây điện lưới. Thực tế, dây ăng-ten và dây mạng mới là đường sét lan vào nhà nhanh và âm thầm nhất.
1. Vì sao sấm sét lại làm hỏng tivi
Sét không cần đánh thẳng vào nhà bạn mới gây hại. Một tia sét đánh xuống cột điện hoặc cây cối cách đó vài trăm mét vẫn có thể sinh ra xung điện áp cảm ứng, lan theo dây dẫn vào thiết bị. Đây gọi là sét lan truyền, khác với sét đánh trực tiếp.
Cơ chế khá đơn giản để hình dung. Xung điện áp này có thể lên tới hàng chục nghìn volt trong một khoảng thời gian cực ngắn, đủ để đánh thủng các linh kiện bán dẫn trên bo nguồn hay bo mạch chính trước khi cầu chì kịp phản ứng. Cầu chì bảo vệ quá dòng, không bảo vệ quá áp tức thời kiểu này.
Nhiều người chỉ lo đường điện mà quên mất anten, dây cáp truyền hình hoặc dây mạng Ethernet cắm vào tivi. Ba đường này đều là đường dẫn sét lan truyền, và trong không ít ca tôi từng kiểm tra, chính dây anten ngoài trời mới là thủ phạm, không phải ổ điện.
2. Rút phích cắm có thực sự bảo vệ được tivi không
Rút phích cắm điện giúp cắt một đường vào, nhưng không phải đường duy nhất. Nếu bạn chỉ rút dây nguồn mà để nguyên dây anten hoặc dây mạng nối vào tivi, xung sét vẫn có thể đi vào qua ngả đó và phá hỏng chip xử lý tín hiệu.
Muốn an toàn thực sự thì phải rút cả ba: dây nguồn, dây anten/cáp, dây mạng. Việc này mất chưa đến một phút nhưng nhiều nhà chỉ làm một nửa rồi yên tâm.
Có một chi tiết ít ai để ý: rút phích cắm lúc sấm sét đã nổ ngay trên đầu gần như vô nghĩa, vì xung sét di chuyển gần bằng tốc độ ánh sáng, phản xạ của con người không theo kịp. Cái cần làm là rút trước khi giông đến, ngay khi nghe dự báo hoặc thấy chớp xa.
3. Ổn áp và ổ cắm chống sét có thay được việc rút phích không
Đây là chỗ nhiều người hiểu sai nhất. Ổn áp (stabilizer) chỉ xử lý điện áp lưới dao động chậm, hoàn toàn không có khả năng cắt xung sét tồn tại trong vài micro giây. Ổ cắm chống sét (surge protector) thì có khả năng hấp thụ một phần xung, nhưng mỗi thiết bị chỉ chịu được một mức năng lượng nhất định rồi mất tác dụng dần qua mỗi lần “ăn” sét, kể cả khi bề ngoài vẫn còn sáng đèn báo.
Vậy nên tôi hay nói với khách: ổ cắm chống sét là lớp phòng thủ bổ sung, không phải lá bùa hộ mệnh thay cho việc rút phích. Nhà nào ở khu vực hay có giông, có cột thu lôi gần đó hoặc địa hình trống trải thì rủi ro cao hơn hẳn, và nên coi việc rút phích là thao tác bắt buộc mỗi mùa mưa, không phải tùy chọn.
Một số tivi đời mới có mạch bảo vệ quá áp tích hợp sẵn trên bo nguồn. Điều này giảm rủi ro nhưng không loại bỏ, vì mạch bảo vệ đó cũng có ngưỡng chịu đựng riêng và không che được đường vào từ dây anten hay dây mạng.
4. Dấu hiệu tivi đã bị ảnh hưởng sau một trận giông
Không phải lúc nào tivi trúng sét lan truyền cũng hỏng ngay lập tức và rõ ràng. Có ca nhẹ thì chỉ mất tiếng một kênh, có ca nặng thì cháy luôn nguồn.
- Tivi không lên nguồn, đèn báo không sáng dù đã kiểm tra ổ cắm.
- Lên hình nhưng không có tiếng, hoặc ngược lại.
- Màn hình xuất hiện sọc ngang, nhòe màu ở một góc cố định.
- Tivi tự tắt sau vài phút sử dụng, lặp lại nhiều lần.
- Cổng HDMI hoặc cổng anten không còn nhận tín hiệu dù dây vẫn tốt.
Nếu gặp dấu hiệu số 1 hoặc số 5, khả năng cao bo nguồn hoặc IC xử lý tín hiệu đã bị đánh thủng, cần thợ mở máy kiểm tra bằng đồng hồ đo, không tự phán đoán qua bề ngoài được.
5. Trường hợp nào không cần quá lo lắng
Không phải cơn mưa nào có sấm xa xa cũng đáng rút phích toàn bộ thiết bị trong nhà. Nhà ở chung cư cao tầng, có hệ thống chống sét tòa nhà, dùng ăng-ten số trong nhà thay vì ăng-ten ngoài trời thì rủi ro thấp hơn đáng kể so với nhà mặt đất dùng ăng-ten cột cao tự lắp.
Trường hợp này tôi vẫn khuyên rút dây nguồn cho chắc, nhưng không cần hốt hoảng tháo luôn dây mạng nếu nhà dùng wifi không dây cho tivi. Cân nhắc dựa trên đường dây thực tế nối vào máy, không phải cứ nghe sấm là rút hết mọi thứ trong nhà.
5 phút trước khi rời khỏi tivi lúc trời chuyển giông đáng giá hơn vài triệu tiền sửa bo mạch sau đó.
6. Điện tử Phong Nam
Mấy năm sửa tivi, tôi vẫn hay giới thiệu khách ở khu vực xa chỗ tôi tìm đến Điện tử Phong Nam khi cần kiểm tra hoặc thay bo nguồn sau sự cố sét đánh, vì bên đó xử lý khá nhiều ca tivi hỏng do sét lan truyền chứ không chỉ sửa lỗi thông thường. Nếu tivi nhà bạn sau trận giông có dấu hiệu như mục 4 nêu trên, nên mang đi kiểm tra sớm, đừng để bo mạch chạy tiếp rồi lan sang hỏng các linh kiện khác. [chi phí sửa chữa: chưa có số liệu cụ thể]
FAQ
Mưa bình thường không sấm sét thì có cần rút phích tivi không?
Không bắt buộc. Mưa không kèm sấm sét không sinh ra xung điện áp cảm ứng, rủi ro chủ yếu đến từ việc ngắt điện đột ngột hoặc nước tạt vào ổ cắm ngoài trời, không liên quan đến sét lan truyền.
Tắt tivi bằng remote mà không rút phích có an toàn không?
Không. Tắt bằng remote chỉ đưa tivi về chế độ chờ, mạch điện bên trong vẫn nối với nguồn và dây tín hiệu, xung sét vẫn đi vào được bình thường.
Sau khi rút phích lúc giông, bao lâu thì cắm lại an toàn?
Nên đợi đến khi giông đã đi qua hẳn, không còn nghe sấm trong khoảng 20-30 phút, vì tâm giông di chuyển và có thể quay lại gần khu vực cũ.